Donje Pećine (Nokovići)
 

 
 

Zapadno od centra općine smjestilo se ovo selo koje narod ovog kraja zove Nokovići,za razliku od Gornji Pećina koje zovu samo Pećine.Selo granići sa Gornjim Pećinama,Rudom,Kovačićima i selima bugojanske općine.Selo ima tri zaseoka koja su dobila imena po familijama koje ih naseljavaju:Tomići (zovu ih još Šilobadi),Lešići i Zlatunići (zovu ih još Čauši).Bogato je izvorskom vodom,a najjaći je Galino vrelo na livadi Brižak koje se odlikuje dobrom i kvalitetnom vodom i koje je danas kaptirano i dovedeno u selo.Znatnije vrelo je i Bunar.Kroz selo protiće i manji bezimeni potok koji ispod sela utiće u Jaglenicu.Na Jaglenici je nekad bilo ćak osam mlinova (to su Jurišin mlin ,Zlatunića mlin,poredovnićki mlin čiji je vlasnik bilo čitavo selo,Čaušev mlin,Pirgića mlin,zatim još dva ,tzv.poredovnoćka mlina,koje je koristilo više porodica ,i Lešića mlin.).

Selo se nalazi ispod brda Džaferovića,Grovišta (drugi naziv Vrtaće)i Dubokog dola koji je jako strmovit.Vjerovatno je podrućje Donji Pećina naseljeno istovremeno kada i Gornje Pećine i s .Ruda.I ovdje je još snažna usmena tradicija da su nekada živjeli Rimljani,a njihovo egzistiranje u ovim krajevima vežu za eksplotaciju željezne rude u G Pećinama.Interesantno da u ovom pripovjedanju napominju da je rudnik(majdan)bio u G Pećinama,dok su se u D Pećinama nalazile talionice željeza.I dok se i danas na većem broju mjesta u D Pećinama nailazi na trosku,ili kako je ovdje zovu crni kamen,u G Pećinama nije dosada poznat ,niti upanćen ni jedan takav nalaz.Prvi posredan pomen D Pećina vezan je za utvrđenje Kastel koji se nalazi u okviru ovog sela.Kastel se nalazi na 1200 m.nadmorske visine iznad D Pećina.Ovaj grad koliko mi je poznato ,nespominje se u srednjovjekovnim izvorima i prvi njegov pomen nalazimo u turskom defteru iz 1474.godine.Ovaj grad spominju i putopisci Benedikt Kuripešić koji je 1530. godine prošao ovim krajem i Katarino Zeno koji je prošao 1550.godine.Po Kuripešiću ovaj grad sagradili su Turci da presjeku dovoz hrane Jajcu za vrijeme borbi oko ovog grada.Međutim,ovaj grad je daleko stariji što se uostalom može vidjeti i iz njegovog romanskog naziva Castellum.

Turci su ga , vjerovatno,držali samo kraće vrijeme ,a služio im je samo za kontrolisanje puteva koji su išli ispod ovog grada (rimski put od Prusca,Kopčića pa preko Vrbasa i gradine Koš i Sabljara stizao ispod Kastela i odatle spuštao se u dolinu Grlonice i Travnićko polje ,te puta koji je išao od Travnika preko Vilenice,Mravinjca Karamanlije i tu izbijao na Kastel i odatle dalje išao na Iliđu kod Bugojna.)Kada su ovi putevi izgubili znaćaj Kastel je vjerovatno bio napušten.Nebi se složio sa Mazalićevom konstatacijom da je Kastel napušten poslije stabilizovanja bosanske granice 1527.godine iza pada Jajca,jer je geneza ovog grada i nije vezana za ove događaje nego za osiguranje puteva .Podatak Ibrahim paše Memibegovića iz 1620.godine da je Castilo (kastel) E una citta murata com un castalo,ma e sta  ta dishabitata,che  e dento in Scopie) samo nam može ukazati da su Turci već izgradili bolje i sigurnije puteve  od pomenutih i time promet robe i putnike uputili sigurnijim putevima .Tako je nestao razlog postojanja kastela kao utvtđenja.

Kastel se strmo spušta prema istoćnoj i zapadnoj strani dok mu je pristup sa sjeverne strane veoma lagan.Položaj mu je izuzedtno dobar i postavljen je tako da zatvara dolinu koja se pruža iza sela Grgića i Harambašića.Utvrđenje je slabo oćuvano.Od zidina koje su još saćuvane ,vidi se da su sagrađene od škriljavca ,a ponešto je od krećnjaka i sedre.U središtu utvrđenja nalazi se okrugla kula prećnika 9 m.zatim bedem (12.80 m.)šanac za vodu širine 5 m. i ponovo nasip ćiji je prećnik između 24.70 i 25 m.Grad je okrugao u obliku izduženi koncentrićni elipsi i zato Mihovil Mandić kaže da po obliku reprezentira poseban tip sredovjećni utvrda .Na zapadnoj strani nalaze se dvije kamene kupe pa se može predpostaviti da je tu mogla biti još jedna kula ,dok na suprotnoj strani su vjerovatno bile stepenice kojim se ulazilo u grad .U neposrednoj blizini ulaza nalazi se jedno udubljenje i vjerovatno je tu bila cisterna (nakapnica za skupljanje kišnice ,čatrnja ,rezervoar za vodu).Grad je po predanju snabdjevan vodom sa izvora Alinica drvenim tomrucima (drveni vodovodni ćunkovi).Predpostavljam da su Turci vodili veoma teške borbe za osvajanje Kastela,jer na potezu od Novog Travnika do sela Sabljari (SO Bugojno) ima sedam muslimanski grobalja u kojima su pokapani ratnici i sva su tzv.šehitska (tim nazivom u BiH se oznaćavaju pored ostalog muslimanska groblja u kojima su pokopani ratnici koji su pali u borbama za njeno osvajanje ),a narod za svako od njih prića da su tu ukopani turski napadaći na Kastel.To su groblja na Čardaćini,kod Ramljakovi kuća ,na lok.Gola strana u selu Margetići,jedan kilometar dalje je groblje koje takođe pripada selu Margetićima ,a nalazi se na raskršću za Zenepiće,groblje na Vodovodu(u selu Bukvići)groblje Mašaluci na Duhovu(prića se da je tu bila crkva sv. Duha)i sjeverno od Kastela na lokalitetu Nišan)

Danas na ovom lokalitetu nema ništa ,ali su mi prićali da je pod jednim od nišana pokopan neki Sulejman mirialaj iz Kefe).I, konaćno šehidsko groblje u Sabljarima Očigledan dokaz da srednjovjekovna Bosna nije baš lako pala u Turske ruke.Po narodnoj predaji grad je pao na sljedeći naćin :Turci su sedam godina opsjedali Kastel i nisu ga mogli osvojiti .Tada ih jedna baba posavjetovala da presjeku dovod vode koja je dolazila sa vrela Alinice. Da bi pronašli zemljane vodovodne cjevi reće im da vrancu konju nedaju tri dana da se napije vode ,pa da ga putem puste ,pa gdje on nogom zakopa da su tu tomruci kroz koje prolazi voda za Kastel. Turci poslušaše savjet i tako prekinuše dovod vode pa branioci grada bijahu primorani da ga napuste.Učinili su to po noći ,a predhodno poslužiše se lukavstvom okrenuvši ploće na konjskim nogama suprotno da bi Turci pomislili da su pod okriljem noći dobili pomoć.Kasno sutradan ,kad su Turci vidjeli da je grad napušten uđu u njega i odmah potom krenu u potjeru za braniocima koje sustignu kod sela Sabljari.Tu se zametnu bitka sabljama i po tome Sabljari dobiše ime.Danas u Sabljarima živi pravoslavno stanovništvo,ali u selu se nalazi muslimansko groblje i nekropola stećaka i stanovnici Sabljara kažu da su na oba groblja pokopani akteri bitke za Kastel.

Interesantan opis o Kastelu saćuvao nam se u Dabro -Bosanskom Istoćniku:Više sela Arambašici ima grad Kašteo,.I sada ima dosta zida i puškarnice se znadu kroz zid.Okolo svega ima veliki prokop i bilo je oko grada dosta kuća od drveta Prića narod da su ga Turci napadali sa jednog brijega koji je blizu Šljemena na zapadu od Travnika (ovo predanje može se još i danas ćuti u pojedinim novotravnićkim selima )Zaista su to bili šanci koji se i danas znaju (M Čavić oćito misli na turski logor u Stojkovićima )Prića mi narod kad je kralj bježao iz grada da su ga Turci stigli u Sabljarima gdje ima veliko tursko groblje .Po sata pošav prema Vrpolu ima kraljevsko groblje i prićali su mi da su ih tu dostigli Turci i kralja i kraljicu, posjekli i da su im grobnice jedna pored druge .Tu ima više veliki kamena sa križom,sabljom i mjesecom ali bez natpisa .Podgrađe se danas zove Previja i u sklopu nje nalazi se uži lokalitet Čaršija neposreddno u srednjovjekovni turski put (zvani Drum) .U neposrednoj blizini ovog lokaliteta je i lokalitet Kučište što sve ukazuje da je oko ovog utvrđenja bilo i manje naselje.Selo je u prošlosti stradavalo od kuge .Na lok.Selište koje se nalazi u donjem dijelu sela nalazi se i danas aktivno katolićko groblje koje djelom pripada i G Pećinama i Rudoj .

U jednom djelu groblja gdje se niko ne sahranjuje kažu da su pokopani umrli od kuge .U samom groblju ,danas,nema stariji spomenoka .Iznad sela na Dđaferovici i na mjestu zvanom Do nalazili su se drveni križevi koji su štitili selo od nepogoda.Stanovništvo je starinaćko i u prošlosti se bavilo proizvodnjom drvenog čumura  ali to je vjerovatno uslovljavalo nepovoljno zemljište za zemljoradnju.Po popisu iz 1879.godine Donje Pećine su pripadale općini Grabova i imale susamo sedam kuća u kojima je živio 61 stanovniki to svi katolićke vjere .Po popisu iz 1910 .godine i dalje pripadaju općini Grabova ,a broj kuća se povećao za četiri i bilo ih je ukupno jedanaest u kojima je živjelo 102 stanovnika .Broj stanovništva je rastao pa su Donje Pećine prvi popis poslije oslobođenja 1948.godine dočekali sa 145 stanovnika ,da bi po popisu iz 1971 .godine imale 290 stanovnika i tako po naseljenosti našle se na samoj sredini naselja novotravnićke općine.(25 mjesto) .